Với con người, lợi ích vừa là nhu cầu, vừa là ước muốn và đời sống của con người, đời sống của xã hội phải gắn liền với sự phát triển, thích ứng cũng như sự thỏa mãn các lợi ích; việc theo đuổi lợi ích trở thành một điều hoàn toàn bình thường của các chủ thể trong các quan hệ. Nếu lợi ích có được hoặc có khả năng đạt được, công việc sẽ dễ dàng đạt được hoặc được thực hiện hoàn tất; ngược lại, dễ dẫn đến sự xoay chiều về ý chí, sự trì hoãn về hành vi và sự thay đổi về nội dung công việc.

Trong xã hội, nhiều chủ thể có cùng lợi ích hay mong muốn lợi ích giống nhau, nhưng không phải lúc nào các chủ thể cũng đạt được lợi ích và đạt được lợi ích giống nhau. Bởi khi cùng tham gia vào một quan hệ các chủ thể có cùng mong muốn lợi ích thường nảy sinh các xung đột hoặc là nảy sinh xung đột ngay nội tại quan hệ của mình, việc nảy sinh xung đột lợi ích là vấn đề mà con người phải luôn phải đối mặt từ khi hình thành xã hội và với nhiều mức độ khác nhau. Cách hiểu “xung đột lợi ích là bất kỳ một tình huống nào mà trong đó cá nhân hay tổ chức được ủy thác trách nhiệm (được trao quyền) có những lợi ích riêng hay chung đủ lớn để ảnh hưởng (hay có thể ảnh hưởng) đến việc thi hành các trách nhiệm được ủy thác một cách đúng đắn, khách quan” có thể coi là mang tính bao hàm và đầy đủ nhất (ThS Trần Văn Long, Thanh tra Chính phủ, bài: “Xung đột lợi ích và tham nhũng”, tr34, Tạp chí Nội chính Trung ương, số 24, tháng 7/2015). Theo đó, cấu thành của xung đột lợi ích bao gồm: lợi ích riêng, trách nhiệm được ủy thác và việc thi hành trách nhiệm đó. Xung đột lợi ích phát sinh là do mâu thuẫn mang tính đối kháng giữa hai yếu tố: lợi ích riêng và trách nhiệm được ủy thác. Mỗi một xung đột lợi ích đều mang đến cho cá nhân/nhóm người/xã hội hai ý nghĩa đó là tính tích cực và tính tiêu cực. Khi tìm được “tiếng nói chung” hay tìm ra cách giải quyết hợp lý giữa lợi ích riêng (lợi ích vật chất, lợi ích tinh thần hay một dạng lợi ích khác như vị trí lãnh đạo, cơ hội thăng tiến trong công việc…) và trách nhiệm được ủy thác thì xung đột lợi ích đó có tính tích cực, bởi nó mang tính xây dựng, phản biện; có tính thống nhất; có sự cân nhắc đa chiều và nâng cao khả năng thực thi công việc, nhất là trong vai trò người lãnh đạo. Ngược lại, khi có sự đối lập giữa hai yếu tố đó, cộng với việc chúng ta không có một cơ chế đủ mạnh về mặt pháp luật hoặc đạo đức để ngăn ngừa, thì nguy cơ việc lợi dụng quyền lực, hiện tượng kéo bè kết cánh của một cá nhân/một nhóm người nhằm phục vụ lợi ích cá nhân/lợi ích nhóm hoặc đặt lợi ích cá nhân hay lợi ích nhóm lên trên lợi ích tập thể, lợi ích quốc gia lúc này sẽ xuất hiện xung đột lợi ích, xung đột lơi ích này chính là nguyên nhân dẫn đến hành vi tham nhũng trong xã hội. Vậy, làm thế nào để kiểm soát xung đột lợi ích, ngăn ngừa tham nhũng?

Để kiểm soát xung đột lợi ích, ngăn ngừa tham nhũng, tại Điều 23, Mục 3, Chương II, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2019) quy định:

1. Người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nếu biết hoặc buộc phải biết nhiệm vụ, công vụ được giao có xung đột lợi ích thì phải báo cáo người có thẩm quyền để xem xét, xử lý.

2. Cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân khi phát hiện có xung đột lợi ích của người có chức vụ, quyền hạn thì phải thông tin, báo cáo cho người trực tiếp quản lý, sử dụng người đó để xem xét, xử lý.

3. Người trực tiếp quản lý, sử dụng người có chức vụ, quyền hạn khi phát hiện có xung đột lợi ích và nếu thấy việc tiếp tục thực hiện nhiệm vụ, công vụ không bảo đảm tính đúng đắn, khách quan, trung thực thì phải xem xét, áp dụng một trong các biện pháp sau đây:

a) Giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích;

b) Đình chỉ, tạm đình chỉ việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích;

c) Tạm thời chuyển người có xung đột lợi ích sang vị trí công tác khác.

Như vậy, ngoài việc phải báo cáo để xem xét, xử lý khi biết hoặc buộc phải biết hay phát hiện có xung đột lợi ích, Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã quy định rõ việc cần phải thực hiện một trong các biện pháp tại Điểm a, b, c thuộc Khoản 3, Điều 23 để tiếp tục thực hiện nhiệm vụ, công vụ đảm bảo tính đúng đắn, khách quan, trung thực theo yêu cầu đề ra. Tuy nhiên, trường hợp nào trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ sẽ phát sinh xung đột lợi ích? Để làm rõ vấn đề này, tại Điều 29, Mục 3, Chương IV, Nghị định số 59/2019/NĐ-CP, ngày 01/7/2019 của Chính phủ đã quy định người có chức vụ, quyền hạn được xác định là có xung đột lợi ích khi có dấu hiệu rõ ràng cho rằng người đó thuộc hoặc sẽ thuộc một trong các trường hợp sau:

1. Nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý của mình;

2. Thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, trừ trường hợp luật có quy định khác;

3. Tư vấn cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân khác ở trong nước và nước ngoài về công việc có liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật công tác, công việc thuộc thẩm quyền giải quyết hoặc tham gia giải quyết;

4. Sử dụng những thông tin có được nhờ chức vụ, quyền hạn của mình để vụ lợi hoặc để phục vụ lợi ích của tổ chức hoặc cá nhân khác;

5. Bố trí vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột của mình giữ chức vụ quản lý về tổ chức nhân sự, kế toán, làm thủ quỹ, thủ kho trong cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc giao dịch, mua bán hàng hóa, dịch vụ, ký kết hợp đồng cho cơ quan, tổ chức, đơn vị do mình là người đứng đầu hoặc cấp phó của người đứng đầu;

6. Góp vốn vào doanh nghiệp hoạt động trong phạm vi ngành, nghề do mình trực tiếp thực hiện việc quản lý nhà nước hoặc để vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con kinh doanh trong phạm vi ngành, nghề do mình trực tiếp thực hiện việc quản lý nhà nước;

7. Ký kết hợp đồng với doanh nghiệp thuộc sở hữu của vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột hoặc để doanh nghiệp thuộc sở hữu của vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột tham dự các gói thầu của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình khi được giao thực hiện các giao dịch, mua bán hàng hóa, dịch vụ, ký kết hợp đồng cho cơ quan, tổ chức, đơn vị đó;

8. Có vợ hoặc chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột là người có quyền, lợi ích trực tiếp liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ của mình;

9. Can thiệp hoặc tác động không đúng đến hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền vì vụ lợi.

Như vậy, tại Điều 29 của Nghị định số 59/2019/NĐ-CP đã giúp cho người thi hành công vụ, nhiệm vụ xác định rõ các trường hợp phát sinh xung đột lợi ích để không vi phạm. Nhưng cũng phải thấy rằng, với nền kinh tế thị trường phát triển như hiện nay và với sự đa dạng hóa các thành phần kinh tế thì việc xác định người có chức vụ, quyền hạn có xung đột lợi ích khi có dấu hiệu rõ ràng cho rằng người đó thuộc hoặc sẽ thuộc một trong 09 trường hợp không phải là điều đơn giản. Do đó, các biện pháp được quy định tại Điểm a, b, c thuộc Khoản 3, Điều 23, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã được cụ thể hóa tại Điều 32 (Giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích), Điều 33 (Tạm đình chỉ việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích), Điều 34 (Đình chỉ việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích) và Điều 35 (Áp dụng pháp luật khác về kiểm soát xung đột lợi ích) của Nghị định số 59/2019/NĐ-CP cần phải được thực hiện nghiêm túc triệt để nhằm đảm bảo giảm thiểu ở mức thấp nhất những hậu quả do xung đột lợi ích gây ra cho cá nhân/nhóm người/xã hội; trong đó, biện pháp “Giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao của người có xung đột lợi ích” được quy định tại Điều 32 có thể xem là một trong các công cụ hữu hiệu để nâng cao hiệu quả hoạt động công vụ, nhiệm vụ nói chung và phòng, ngừa tham nhũng nói riêng.

Ban Nội chính Tỉnh ủy