Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định giáo dục có vai trò hết sức to lớn trong việc cải tạo con người cũ, xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Người chỉ rõ đặc trưng của nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục vì con người, có vai trò huấn luyện, bồi dưỡng, phát triển toàn diện con người Việt Nam mới xã hội chủ nghĩa. Nhiệm vụ của nền giáo dục là “phải phục tùng đường lối chính trị của Đảng và Chính phủ, gắn liền với sản xuất và đời sống của nhân dân; học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ với thực tế” (2). Do vậy, trong di sản mà Người đã để lại cho dân tộc ta, tư tưởng về giáo dục chiếm một vị trí quan trọng. Trong quá trình hoạt động cách mạng, từ khi đi tìm đường cứu nước đến lúc đi xa, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt giáo dục ở một vị trí đặc biệt.

Theo thống kê của Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong di sản tư tưởng của Người, có tới hơn 592 lần Bác nhắc đến “giáo dục”, 159 lần nhắc đến “đào tạo”, trên 190 lần nhắc đến “trường học”, gần 100 lần nhắc đến “đại học”, có 92 lần nhắc đến “trường học, giáo sư”, 81 lần nhắc đến “giáo viên”, 80 lần nhắc đến “thầy giáo”, khoảng 145 lần nhắc đến “sinh viên” và đến 225 lần nhắc đến “học sinh”,... (3).

Theo đó, có thể khái quát nội dung tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục tập trung ở những điểm lớn sau:

Một là, giáo dục là một quốc sách hàng đầu, một chiến lược cơ bản, lâu dài của cách mạng, cho nên cần xây dựng một nền giáo dục mới theo hướng dân tộc, hiện đại và nhân văn, lấy phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân làm nền tảng. Quan điểm này của Chủ tịch Hồ Chí Minh có từ rất sớm. Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, trong 6 nhiệm vụ cấp bách Người đề ra cho Hội đồng Chính phủ lâm thời lúc đó, có 2 nhiệm vụ về giáo dục: Một là, cần “mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ”; hai là cần “mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thần nhân dân ta bằng cách thực hiện cần, kiệm, liêm, chính” (4).

Theo Bác, sự nghiệp giáo dục có quan hệ đến thịnh suy của đất nước, hưng vong của quốc gia, bởi vì: “Làm tốt thì thế hệ sau này có ảnh hưởng tốt. Làm không tốt sẽ có ảnh hưởng không tốt đến các thế hệ sau” (5).

Hai là, giáo dục phải coi trọng cả tài và đức. Nói chuyện với cán bộ, sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào ngày 21/10/1964, Người chỉ rõ: “Dạy cũng như học phải chú trọng đến cả tài lẫn đức. Đức là đạo đức cách mạng. Đó là cái gốc, rất quan trọng. Nếu không có đạo đức cách mạng thì có tài cũng vô dụng” (6). Trong bức thư gửi giáo viên, học sinh, cán bộ và thanh niên ngày 31/10/1955, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn đối với ngành giáo dục: “Đối với đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận và khoa học tiên tiến của các nước bạn, kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà. Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc chắn, thiết thực, thích hợp với nhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà, bỏ những phần nào không cần thiết cho đời sống thực tế. Tiểu học thì cần giáo dục các cháu thiếu nhi: Yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công” (7). Đặc biệt, trong bài nói chuyện tại “Lớp học chính trị của giáo viên” vào tháng 8/1959, Người căn dặn: “Giáo viên phải chú ý cả tài, cả đức, tài là văn hóa, chuyên môn, đức là chính trị. Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức. Thầy giáo, cô giáo phải gương mẫu, nhất là đối với trẻ con. Trách nhiệm đó rất là vẻ vang, quan trọng” (8).

Ba là, đổi mới về phương châm, phương pháp tổ chức và xây dựng nền giáo dục. Để đạt được mục tiêu đề ra, theo Người, nền giáo dục của dân tộc cần phải có phương châm, phương pháp đúng đắn, nhằm làm cho học sinh học tập, rèn luyện một cách tự giác và tích cực để tiếp thu được nội dung giáo dục, từ đó hình thành phẩm chất, đạo đức, nhân cách tốt đẹp. Trong phương pháp dạy học, thì “học phải đi đôi với hành”. Người chỉ rõ: “Lý luận phải đem ra thực hành. Thực hành phải nhằm theo lý luận. Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên đạn). Thực hành cũng như cái đích để bắn. Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên. Lý luận cốt để áp dụng vào thực tế. Chỉ học thuộc lòng, để đem loè thiên hạ thì lý luận ấy cũng vô ích. Vì vậy, chúng ta phải gắng học, đồng thời học thì phải hành...” (9). Phương châm đó của Người đã và đang tiếp tục soi sáng cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo của nước ta trong các giai đoạn khác nhau.

Về phương pháp dạy học, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn hết sức coi trọng việc dạy học để phát triển trí tuệ, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học. Theo Người, cần phải thực hành dân chủ trong giáo dục. Đối với mọi vấn đề trong nhà trường, thì “thầy và trò cùng nhau thảo luận, ai có ý kiến gì đều thật thà phát biểu. Điều gì chưa thông suốt, thì hỏi, bàn cho thông suốt” (10). Từ đó, theo Người, giáo dục là phải hình thành được cho học sinh nhu cầu và khả năng tự học để học suốt đời: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời. Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, biết hết rồi” (11). Người cũng nhắc lại lời của Lênin: “Học, học nữa, học mãi”, “còn sống còn phải học”, “học suốt đời”.

Bốn là, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của đội ngũ giáo viên trong sự nghiệp giáo dục. Theo Người, vấn đề then chốt quyết định chất lượng giáo dục là xây dựng đội ngũ những nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục; mỗi thầy giáo, cô giáo phải là những người chiến sĩ trên mặt trận giáo dục; là “những người vẻ vang nhất, là những người anh hùng vô danh”. Trong bài nói chuyện với cán bộ, giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào ngày 21/10/1964, Người nhấn mạnh: “nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục, phải xây dựng đội ngũ những người thầy giáo tốt - thầy giáo xứng đáng là thầy giáo. Đó là những người yêu nghề, yêu trường, hết lòng thương yêu, chăm sóc, giáo dục học sinh, không ngừng trau dồi đạo đức cách mạng “khó khăn thì phải chịu trước thiên hạ, sung sướng thì hưởng sau thiên hạ” (12). Do đó, theo Người, đội ngũ nhà giáo phải thường xuyên tự học, tự bồi dưỡng, nâng cao tay nghề, trình độ chuyên môn, phương pháp sư phạm để thực sự là tấm gương sáng cho học sinh noi theo; chủ động thích ứng với điều kiện và đối tượng trong quá trình dạy - học hiện nay.

Có thể khẳng định, những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục là nền tảng tư tưởng hết sức quý báu, trở thành kim chỉ nam soi sáng cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo của nước nhà, góp phần quan trọng thực hiện công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục của Đảng và Nhà nước ta trong những năm qua. Đó cũng chính là những tiền đề, động lực quan trọng tiếp tục đổi mới toàn diện sự nghiệp “trồng người” như mục tiêu mà Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã xác định: “Phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao; nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục các cấp đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; ưu tiên phát triển nguồn nhân lực cho công tác lãnh đạo, quản lý và các lĩnh vực then chốt trên cơ sở nâng cao, tạo bước chuyển mạnh mẽ, toàn diện, cơ bản về chất lượng giáo dục và đào tạo gắn với cơ chế tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ nhân tài...” (13).
 
Tài liệu tham khảo:

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 11, Nxb CTQG, H.2011, tr.528.

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 12, Nxb CTQG, H.2011, tr.647, 266.

3. Bài viết "Vì lợi ích mười năm trồng cây, Vì lợi ích trăm năm trồng người", đăng ngày 18/4/2014 trên https://www.bqllang.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop/2903-vi-loi-ich-muoi-nam-trong-cay-vi-loi-ich-tram-nam-trong-nguoi.html

4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, t.4, tr.8-9

5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, t.8, tr.183.

6. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, t.14, tr. 403.

7. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb. CTQG, Hà Nội, 2000, t.4, tr. 81

8. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb CTQG, H.2011, t.12, tr. 269.

9. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H.2011, t.5, tr. 684.

10. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H.2011, t.9, tr.266

11. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H.1995, t.10, tr.465

12. Hồ Chí Minh -Toàn tập, Nxb CTQG, H.2011, tập 14, tr.402-403

13. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, H, 2021, t. II, tr.338. 

Theo https://quangbinh.dcs.vn/